RU
ВАҲДАТИ МИЛЛӢ ҲАМЧУН ОМИЛИ ТАҲКИМИ ДАВЛАТДОРИИ МУОСИРИ ТОҶИКИСТОН
Ваҳдати миллӣ яке аз муҳимтарин омилҳои таҳкими давлатдорӣ ва рушди устувори ҷомеа ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи таърихии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки маҳз дар заминаи сулҳу субот, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагии ҷомеа шароити мусоид барои бунёд ва рушди давлатдории муосир фароҳам гардидааст. Дар солҳои аввали истиқлолият кишвар бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гашт, ки ба раванди ташаккули давлатдории миллӣ таъсири манфӣ расониданд.
Дар чунин шароит таҳкими ваҳдати миллӣ ба яке аз вазифаҳои аввалиндараҷаи давлат ва ҷомеа табдил ёфт. Барқарор гардидани сулҳ ва ризоияти миллӣ на танҳо барои таъмини амнияти кишвар замина гузошт, балки барои рушди минбаъдаи низоми сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии Тоҷикистон шароити мусоид муҳайё намуд. Дар натиҷа Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист мавқеи худро дар арсаи байналмилалӣ таҳким бахшида, ба марҳилаи рушди устувори давлатӣ ворид гардад.
Аз ин рӯ, омӯзиши нақш ва аҳамияти ваҳдати миллӣ дар таҳкими давлатдории муосири Тоҷикистон аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дошта, барои дарки равандҳои рушди ҷомеаи тоҷик муҳим мебошад.
Фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ дар соли 1991 барои Тоҷикистон на танҳо оғози давраи истиқлолияти давлатӣ, балки марҳилаи пурпечутоби таърихиро ба миён овард. Дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ кишвар ба буҳрони амиқи сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид. Ихтилофҳои сиёсӣ ва рақобати гурӯҳҳои гуногун боиси сар задани ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 шуданд, ки дар натиҷаи он зиёда аз 150 ҳазор нафар ҷони худро аз даст дода, беш аз як миллион шаҳрванд муҳоҷир ва гуреза гардиданд. Ин вазъият ба пояҳои давлатдории навини тоҷикон таҳдиди ҷиддӣ эҷод намуд.
Дар чунин шароити мураккаб баргузории Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд (16 ноябри соли 1992) аҳамияти сарнавиштсоз пайдо намуд. Дар ҷараёни иҷлосия Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шӯрои Олӣ интихоб гардиданд ва барномаи асосии фаъолияти сиёсии худро ба барқарор намудани сулҳ, таъмини суботи сиёсӣ ва муттаҳид сохтани ҷомеа равона намуданд. Дар нахустин суханрониҳои худ ӯ таъкид намуд, ки ҳадафи асосӣ наҷоти давлат ва барқарорсозии сулҳу оромӣ мебошад.
Натиҷаи мантиқии ин сиёсат ба имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон оварда расонд. Ин санади таърихӣ, ки 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва ба имзо расид, ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, барои барқарор гардидани сохторҳои давлатӣ, таҳкими қонуният ва рушди минбаъдаи кишвар замина фароҳам овард. Аз ҳамин сабаб, рӯзи 27 июн ҳамасола ҳамчун Рӯзи Ваҳдати миллӣ таҷлил карда мешавад.
Далелҳои рушди Тоҷикистон дар давраи баъди сулҳ нишон медиҳанд, ки ваҳдати миллӣ ба омили калидии таҳкими давлатдорӣ табдил ёфт. Агар дар солҳои аввали истиқлолият иқтисоди кишвар ба таназзул рӯ ба рӯ шуда бошад, пас дар солҳои баъдӣ рушди устувори иқтисодӣ таъмин гардид.
Пас аз иқдомҳои нахустини оштии миллӣ ва баргузории мулоқотҳои мусолиҳатомез, вазъияти сиёсӣ дар кишвар ҳанӯз пурра ба эътидол наомада буд. Дар баъзе минтақаҳои ҷумҳурӣ гурӯҳҳои мусаллаҳ фаъолияти тахрибкоронаи худро идома дода, барои барқарор гардидани сулҳу субот монеа эҷод мекарданд. Бо вуҷуди ин, роҳбарияти давлат таҳти сарварии Эмомалӣ Раҳмон сиёсати муколама, бахшиш ва ризоияти миллиро ҳамчун воситаи асосии ҳалли низоъ интихоб намуд.
Дар ин марҳала Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомали Раҳмон пайваста шаҳрвандон ва ҷонибҳои мухолифро ба сулҳу созиш даъват намуда, зарурати даст кашидан аз душманӣ ва оғози фаъолияти созандагиро таъкид мекард. Ин мавқеи сиёсӣ тадриҷан дар ҷомеа заминаҳои эътимод ва ҳамдигарфаҳмиро ба вуҷуд овард. Дар натиҷа, идеяи ваҳдати миллӣ ба меҳвари сиёсати давлатӣ табдил ёфта, барои таҳкими амнияти миллӣ, ҳифзи тамомияти арзии кишвар ва рушди давлатдории навини тоҷикон замина фароҳам овард.
Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими таҳкими давлатдорӣ қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ 6 ноябри соли 1994 ба ҳисоб меравад. Конститутсия асосҳои ҳуқуқии давлатдории муосирро муайян намуда, принсипҳои соҳибихтиёрӣ, демократия, ҳуқуқбунёдӣ ва дунявияти давлатро муқаррар кард. Ҳамзамон, интихоб гардидани Эмомалӣ Раҳмон ба мақоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таҳкими низоми идоракунӣ ва мутамарказ гардидани фаъолияти мақомоти давлатӣ мусоидат намуд.
Бо вуҷуди ин дастовардҳо, масъалаи расидан ба ваҳдати комили миллӣ ҳанӯз ҳалталаб боқӣ мемонд. Ҳазорон шаҳрвандони кишвар дар натиҷаи ҷанги шаҳрвандӣ маҷбур шуда буданд ба Афғонистон ва дигар давлатҳо муҳоҷират намоянд. Бозгардонидани гурезаҳо ва фароҳам овардани шароити муносиб барои зиндагии онҳо ба яке аз вазифаҳои муҳими давлат табдил ёфт. Ҳукумати Тоҷикистон бо истифода аз имкониятҳои сиёсӣ ва дипломатӣ, инчунин тавассути воситаҳои ахбори омма, шаҳрвандони муҳоҷирро барои бозгашт ба Ватан ва иштирок дар раванди барқарорсозии кишвар ташвиқ менамуд.
Дар ин раванд барномаи махсуси радиои «Хоки Ватан» нақши муассир бозид. Тавассути ин барнома роҳбарони давлатӣ, намояндагони ҷомеа ва пайвандони гурезаҳо онҳоро ба бозгашт ва саҳмгузорӣ дар ободонии Тоҷикистон даъват мекарданд. Дар натиҷаи чунин тадбирҳо даҳҳо ҳазор гуреза ба Ватан баргашта, ба ҳаёти осоишта ва фаъолияти меҳнатӣ ҷалб гардиданд.
Яке аз масъалаҳои муҳими раванди сулҳофарӣ дар Тоҷикистон интихоби роҳи мусолиҳатомез барои ҳалли ихтилофҳои сиёсӣ ба шумор мерафт. Дар шароити мураккаби солҳои ҷанги шаҳрвандӣ, муколамаи мустақим миёни намояндагони Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва неруҳои мухолифин омили асосии коҳиши танишҳо ва пешрафт ба сӯи ваҳдати миллӣ гардид.
Дар ин замина, гуфтушунидҳои сатҳи олӣ бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва роҳбарияти мухолифин Саид Абдуллои Нурӣ чандин маротиба дар хориҷи кишвар баргузор шуданд. Аз ҷумла, чунин мулоқотҳо дар шаҳрҳои Кобул ва Хосдеҳ (1995–1996), Теҳрон (1995), Москва (1996), Машҳад (1997) ва Бишкек (1997) баргузор гардид. Дар ин гуфтушунидҳо масъалаҳои муҳими сиёсӣ, низомӣ, ҳуқуқии гурезаҳо ва дигар масъалаҳои ҳассос мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Ин раванд тадриҷан ҷонибҳоро ба созиш ва тақвияти фазои эътимод наздик мекард.
Дар яке аз санадҳои муҳими музокирот, ки бо иштироки ҷонибҳо ва миёнаравии СММ таҳия гардидааст, принсипҳои асосии барқарорсозии сулҳ ва оштии миллӣ муайян карда шуданд. Аз ҷумла, таъкид мегардид, ки аз 18 сентябри соли 1995 бояд гуфтушуниди доимӣ ва бефосила бо мақсади таҳияи Созишномаи умумӣ роҳандозӣ гардад. Ин муқаррарот нақши муҳим дар идомаи раванди музокирот ва расидан ба натиҷаи ниҳоӣ бозид.
Натиҷаи ниҳоии ин раванди мураккаб имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва ба шумор меравад. Ин санад бо иштироки намояндагони кишварҳои кафил ва Созмони Милали Муттаҳид ба имзо расида, ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид. Тибқи арзёбии муҳаққиқон, ин созишнома оғози марҳилаи нави таърихӣ дар давлатдории Тоҷикистон гардид, ки ба таҳкими ваҳдати миллӣ ва барқарорсозии сохторҳои давлатӣ замина гузошт.
Пас аз имзои сулҳ, раванди татбиқи Созишнома ба таъсиси Комиссияи оштии миллӣ оварда расонд, ки он дар таъмини иҷрои уҳдадориҳои тарафайн ва ҳамгироии неруҳои мухолифин ба ҳаёти сиёсиву иҷтимоӣ нақши муҳим бозид. Дар натиҷа, бисёр масъалаҳои сиёсӣ ва низомӣ, аз ҷумла иштироки қувваҳои сиёсӣ дар идоракунии давлат ва ислоҳоти сохторҳои қудратӣ тадриҷан ҳалли худро ёфтанд.
Бо мақсади таҳкими минбаъдаи раванди демократикунонӣ, 1 декабри соли 1999 фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таҳкими ҷараёни демократикунонии ҳаёти ҷомеа» қабул гардид. Ин санад ба рушди низоми бисёрҳизбӣ ва гуногунандешии сиёсӣ мусоидат намуд. Дар натиҷаи татбиқи он, дар назди мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатӣ сохторҳои ҷамъиятӣ, аз ҷумла шӯроҳои ҷамъиятӣ таъсис ёфта, ҳамкории ҳизбҳои сиёсӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ густариш ёфт.
Пас аз имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон раванди барқарорсозии ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ ба марҳилаи сифатан нав ворид гардид. Дар ин марҳила, яке аз самтҳои муҳим — таҳкими низоми бисёрҳизбӣ ва рушди институтҳои демократӣ ба ҳисоб мерафт. Дар давраи муосир дар кишвар як қатор ҳизбҳои сиёсӣ ба таври расмӣ фаъолият менамоянд, аз ҷумла Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон, Ҳизби Коммунисти Тоҷикистон, Ҳизби Демократии Тоҷикистон, Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон (дар марҳилаи таърихии муайян), Ҳизби Аграрии Тоҷикистон, Ҳизби Ислоҳоти Иқтисодии Тоҷикистон, Ҳизби Сотсиалистии Тоҷикистон ва Ҳизби Давлат ва Тараққиёт.
Мавҷудияти низоми бисёрҳизбӣ нишонаи ташаккули плюрализми сиёсӣ ва густариши раванди демократикунонӣ дар ҷомеа арзёбӣ мегардад. Ҳизбҳои сиёсӣ дар интихоботҳо ширкат варзида, тавассути намояндагони худ дар Маҷлиси Олӣ ва дигар ниҳодҳои намояндагӣ дар раванди қабули қарорҳои давлатӣ саҳм мегузоранд.
Дар баробари ин, яке аз унсурҳои муҳими ҷомеаи демократӣ, озодии сухан ва гуногунандешии иттилоотӣ тадриҷан ташаккул ёфт. Дар Тоҷикистон дар баробари воситаҳои ахбори оммаи давлатӣ, матбуот, радио ва телевизион, инчунин воситаҳои хусусии иттилоотӣ низ фаъолият мекунанд, ки ин омил ба густариши фазои иттилоотӣ ва афзоиши рақобати солим дар соҳаи журналистика мусоидат менамояд.
Яке аз дастовардҳои муҳими давраи баъдиҷангӣ, баргардонидани гурезаҳо ва муҳоҷирони иҷборӣ мебошад. Беш аз як миллион нафар шаҳрвандони Тоҷикистон, ки дар натиҷаи низоъҳои дохилӣ ба кишварҳои хориҷӣ, аз ҷумла Афғонистон паноҳ бурда буданд, ба Ватан баргашта, ба ҳаёти осоишта ва фаъолияти меҳнатӣ ҷалб гардиданд. Давлат уҳдадор гардид, ки ҳуқуқу манфиатҳои онҳоро ҳифз намуда, барои мутобиқшавии иҷтимоии онҳо шароити зарурӣ фароҳам созад. Ин раванд яке аз омилҳои муҳими таҳкими ваҳдати миллӣ ва барқарорсозии эътимоди иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад.
Пас аз ба даст овардани сулҳ, масъалаи ҳифз ва таҳкими дастовардҳои сиёсӣ аҳамияти аввалиндараҷа касб намуд. Дар ин раванд зиёиён, олимон, адибон, рӯзноманигорон ва намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ нақши муҳим бозиданд. Бо ташаббуси онҳо 20 июни соли 1997 таъсиси Ҳаракати ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон ҳамчун созмони ҷамъиятӣ пешниҳод гардид, ки ҳадафи асосии он таҳкими ваҳдати миллӣ, мусоидат ба раванди демократикунонӣ ва рушди устувори ҷомеа буд.
Дар суханрониҳои роҳбарияти давлат, махсусан Эмомалӣ Раҳмон, таъкид мегардид, ки ваҳдати миллӣ танҳо падидаи сиёсӣ набуда, балки раванди иҷтимоӣ ва маънавӣ мебошад, ки иштироки фаъоли тамоми қишрҳои ҷомеаро тақозо мекунад. Дар ин замина, аҳамияти иштироки неруҳои гуногуни иҷтимоӣ, аз зиёиён то кормандони одии меҳнатӣ, ҳамчун шарти муҳими муваффақияти раванди ваҳдат арзёбӣ мегардид.
Ҳамин тариқ, таъсиси ниҳодҳои ҷамъиятӣ, рушди низоми бисёрҳизбӣ, густариши озодиҳои сиёсӣ ва баргардонидани муҳоҷирони иҷборӣ ба Ватан дар маҷмӯъ ба таҳкими пояҳои ваҳдати миллӣ ва рушди давлатдории муосири Тоҷикистон мусоидат намуданд. Ин раванд собит месозад, ки ваҳдати миллӣ танҳо натиҷаи созишномаи сиёсӣ набуда, балки натиҷаи ҳамгироии устувори институтҳои давлатӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мебошад.
РӮЙХАТИ АДАБИЁТ
-
Сайдулло Абдуллоев, Атахон Сайфуллоев. Президент Эмомалӣ Раҳмон: дирӯз, имрӯз ва истиқболи Тоҷикистон. – Хуҷанд, 1997. – 255 с.
-
Корномаи ваҳдат. – Душанбе: «Сарпараст», 2007. – 39 с.
-
Корномаи ваҳдат. – Душанбе: «Сарпараст», 2007. – 42 с.
-
Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: «Шарқи озод», 2006. – 20 апрел. – 24 с.
-
Эмомалӣ Раҳмон. Ҷомеа ва рисолати зиёӣ. Суханронӣ дар мулоқот бо зиёиёни кишвар. – Душанбе, 20 марти 2009. // «Тирози ҷаҳон», 28 марти 2009.
-
Эмомалӣ Раҳмон. Мағз илму маориф ва фарҳанг сифати зиндагии инсонро муайян месозад. Суханронӣ дар Анҷумани сеюми зиёиёни эҷодкор ва илмии кишварҳои аъзои ИДМ. – Душанбе, 18 сентябри 2008. // «Ҷумҳурият», 20 сентябри 2008.
Азизуллозода М. Н., ходими хурди илмӣ,
шуъбаи таърихи илм ва техникаи
Институти таърих, бостоншиносӣ ва
этнографияи ба номи А. Дониш